کلیسای جامع سنت اسحاق (ایساکیِوسکی سوبور) در سن پترزبورگ

کلیسای جامع سنت اسحاق (به روسی: Исаакиевский собор؛ به انگلیسی: Saint Isaac’s Cathedral) یکی از بزرگ‌ترین و باشکوه‌ترین کلیساهای ارتدکس روسی و از مهم‌ترین نمادهای معماری و هنری شهر سن پترزبورگ است. این بنا نه تنها یک عبادتگاه، بلکه یکی از شاهکارهای معماری نئوکلاسیک قرن نوزدهم میلادی و بزرگ‌ترین کلیسای گنبدی جهان از نظر حجم داخلی به شمار می‌رود. با ارتفاعی معادل ۱۰۱٫۵ متر، گنبد طلاکاری‌شده آن از دور دست‌های شهر قابل مشاهده است و نمادی از عظمت امپراتوری روسیه محسوب می‌شود. هر ساله بیش از ۴ میلیون گردشگر از این مکان بازدید می‌کنند، که آن را به یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های روسیه تبدیل کرده است. با یوروگردی همراه باشید.

تاریخچه ساخت

ایده ساخت کلیسای جامع به دوران پتر کبیر (پیتر اول) بازمی‌گردد، که در روز یادبود قدیس اسحاق دالماتی (مصادف با تولد خود) متولد شد و این قدیس را حامی خویش می‌دانست. مراحل ساخت به شرح زیر است:

• اولین کلیسا (چوبی): در سال ۱۷۱۰ ساخته شد و به سرعت به دلیل آتش‌سوزی و فرسودگی تخریب گردید.
• دومین کلیسا (سنگی): در سال‌های ۱۷۱۷–۱۷۲۷ به سبک باروک پترین (سبک معماری دوران پتر کبیر) توسط معمار ژان باتیست لکوربوآیه طراحی و ساخته شد، اما به دلیل مشکلات سازه‌ای ناپایدار بود.
• سومین کلیسا (کنونی): به دستور امپراتور الکساندر اول و به‌ویژه نیکلای اول، در سال ۱۸۰۹ مسابقه طراحی برگزار شد. طرح آگوست مونفِران (Auguste Montferrand)، معمار جوان فرانسوی، در سال ۱۸۱۸ پذیرفته گردید. ساخت از سال ۱۸۱۸ آغاز و در سال ۱۸۵۸ (پس از ۴۰ سال تلاش و هزینه‌ای معادل ۲۳ تن نقره خالص) به پایان رسید. مونفران یک سال پس از افتتاح درگذشت و طبق وصیتش در کلیسا دفن نشد، زیرا اجازه دفن در داخل بنا به او داده نشد.

در طول ساخت، چالش‌های مهندسی عظیمی مانند حمل و نصب ۴۸ ستون گرانیتی عظیم (هر کدام ۱۷ متر ارتفاع و ۱۱۴ تن وزن) با استفاده از سیستم‌های قرقره‌ای و نیروی انسانی و اسبی برطرف شد، که این امر یکی از دستاوردهای برجسته مهندسی قرن نوزدهم است.

مشخصات فنی و معماری

این کلیسا بر اساس طرح صلیبی یونانی (Greek cross) ساخته شده و ابعاد آن به شرح زیر است:

• ارتفاع کل: تا نوک صلیب گنبد اصلی ۱۰۱٫۵ متر (چهارمین گنبد بلند جهان پس از کلیسای سنت پیتر واتیکان، سنت پل لندن و سانتا ماریا دِل فیوره فلورانس).
• قطر گنبد: خارجی ۲۵٫۸ متر؛ روکش طلای خالص (حدود ۱۰۰ کیلوگرم طلا، که در سال ۱۸۳۸ با ورق‌های طلای ۲۲ عیار پوشانده شد).
• ظرفیت داخلی: بیش از ۱۴٬۰۰۰ نفر، با مساحتی حدود ۴٬۰۰۰ متر مربع.
• وزن کل سازه: حدود ۳۰۰٬۰۰۰ تن، بر پایه ۱۰٬۰۰۰ شمع چوبی در خاک باتلاقی سن پترزبورگ.
• ستون‌های ورودی (پортиکو): ۴۸ ستون یکپارچه از گرانیت قرمز فنلاندی، که بزرگ‌ترین ستون‌های سنگی یکپارچه جهان در زمان ساخت بودند. هر ستون از معدن فنلاند با شناورهای باریک حمل شد.
• گنبدهای فرعی: چهار گنبد کوچکتر، هر کدام با روکش برنزی و طلاکاری‌شده.

معماری نئوکلاسیک آن با عناصری از سبک بیزانسی و رنسانس ترکیب شده و از بناهای باستانی مانند پانتئون رم الهام گرفته است.

تزئینات داخلی و آثار هنری

داخل کلیسا همچون یک گالری هنری عظیم است و بیش از ۴۰۰ کیلوگرم طلا در تزئینات آن به‌کار رفته:

• نقاشی‌ها: بیش از ۱۵۰ تابلوی دیواری و سقفی از هنرمندانی چون کارل بریولوف (نقاشی “آخرین قضاوت”)، فئودور برونی و کارل بریولوف، که مساحتی بیش از ۸٬۰۰۰ متر مربع را پوشش می‌دهد.
• آیکونوستاس: دیوار آیکون‌های اصلی از مرمر، مالاکیت، لاجورد و طلاکاری، به ارتفاع ۲۳ متر و با بیش از ۹۰ آیکون.
• مجسمه‌ها و موزاییک‌ها: حدود ۳۰۰ مجسمه مرمری و ۶۰ موزاییک نفیس، از جمله موزاییک‌های ونیزی با بیش از ۸ میلیون قطعه شیشه‌ای.
• درهای برنزی: هشت در عظیم (هر کدام حدود ۲۰ تن وزن) با نقش‌های برجسته از صحنه‌های کتاب مقدس، ساخته‌شده در سن پترزبورگ.

این تزئینات، کلیسا را به یکی از غنی‌ترین مجموعه‌های هنری روسیه تبدیل کرده و بازدیدکنندگان را با شکوه بیزانسی روبرو می‌سازد.

سرنوشت پس از انقلاب ۱۹۱۷

پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷، سرنوشت کلیسا دگرگون شد:

• ۱۹۳۱: به موزه دولتی “کلیسای جامع سنت اسحاق” تبدیل و عنوان کلیسای جامع از آن سلب گردید.
• ۱۹۳۷: به موزه ضددین و الحاد تغییر یافت، جایی که نمادهای مذهبی به عنوان ابزارهای “خرافه” نمایش داده می‌شدند.
• جنگ جهانی دوم: در طول محاصره لنینگراد (۱۹۴۱–۱۹۴۴)، اشیاء باارزش موزه‌های شهر در زیرزمین‌های آن پناه داده شد. گنبد طلایی هدف بمباران قرار گرفت، اما تنها آسیب‌های جزئی دید و به عنوان نقطه مرجع برای نیروهای روسی عمل کرد.
• پس از شوروی: از دهه ۱۹۹۰، خدمات مذهبی محدود از سر گرفته شد. در سال ۲۰۱۷، مدیریت کامل به کلیسای ارتدکس روسیه واگذار گردید، هرچند همچنان عمدتاً موزه‌ای است و یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری روسیه به شمار می‌رود.

نکات جالب و رکوردهای جهانی

• رکوردها: بزرگ‌ترین کلیسای سن پترزبورگ؛ چهارمین کلیسای گنبدی بزرگ جهان؛ بزرگ‌ترین مجموعه موزاییک داخلی در یک بنای مذهبی روسیه؛ گران‌ترین بنای امپراتوری روسیه در زمان ساخت.
• نکات منحصربه‌فرد: سکوی بازدید کولوناد (در ارتفاع ۴۳ متری) با ۳۰۰ پله مارپیچ، یکی از بهترین چشم‌اندازهای ۳۶۰ درجه به شهر را ارائه می‌دهد، از جمله رود نوا، هرمیتاژ و کانال‌های شهر. در شب‌های سفید (ژوئن–جولای)، نورپردازی گنبد منظره‌ای جادویی ایجاد می‌کند.
• حقایق کمتر شناخته‌شده: ستون‌های گرانیت از معدن ۳۰۰ کیلومتری حمل شدند و نصب هر کدام ۲ ماه طول کشید. همچنین، در سال ۱۸۲۸، مونفران برای اثبات پایداری بنا، در طوفان روی گنبد ماند و زنده ماند!

راهنمای عملی بازدید (به‌روزرسانی ۲۰۲۵)

برای گردشگران، بازدید از کلیسای سنت اسحاق نیازمند برنامه‌ریزی دقیق است، به‌ویژه در فصل شلوغ تابستان. اطلاعات زیر بر اساس داده‌های رسمی تا نوامبر ۲۰۲۵ گردآوری شده و ممکن است تغییر یابد؛ برای تأیید، به وب‌سایت رسمی مراجعه کنید.

وضعیت کنونی (تا نوامبر ۲۰۲۵)

کلیسای سنت اسحاق تحت مدیریت مشترک اداره موزه‌های دولتی سن پترزبورگ و کلیسای ارتدکس روسیه فعالیت می‌کند. خدمات مذهبی در تعطیلات بزرگ ارتدکس (مانند کریسمس ارتدکس در ۷ ژانویه) برگزار می‌شود. در سال ۲۰۲۵، رویدادهای ویژه‌ای مانند کنسرت‌های ارگان (ارگان عظیم ۴۸ رجیستری) و نمایشگاه‌های هنری موقت برنامه‌ریزی شده است. با وجود چالش‌های ژئوپلیتیکی، بازدید همچنان ایمن و جذاب است، هرچند گردشگران خارجی ممکن است نیاز به ویزای الکترونیکی داشته باشند.

کلیسای سنت اسحاق نه تنها نمادی از عظمت معماری روسیه، بلکه پلی میان تاریخ، هنر و تجربیات مدرن گردشگری است. بازدید از آن، فرصتی برای تأمل در میراث امپراتوری و استقامت فرهنگی سن پترزبورگ فراهم می‌آورد. برای اطلاعات بیشتر، به منابع رسمی مراجعه نمایید.